SÜNNET KAVRAMI
Hadis İlmi’nin tanımından önce, bu isim tamlamasındaki Hadis teriminin ve yakın anlamlı terimlerin anlamlarının incelenmesi gereklidir. Hadis terimini daha iyi kavrayabilmek için önce sünnet teriminden başlamak daha uygun olacaktır.
Sünnet ( السنة ) kelimesi Arapça s-n-n kökünden gelir. Sözlükte, üzerinde devamlı olarak yürünen yol, hayat tarzı, gelenek, âdet, çığır, hal, tavır, karakter, uygulama, kanun, kural gibi anlamlara gelir. Sünnet kelimesi ara sıra ve gelişigüzel yapılan şeyleri değil, âdet niteliğinde, devamlı ve sürekli, aynı zamanda bilinçli davranışları ifade eder. Dolayısıyla ara sıra yapılan ve bilinçsiz davranışlar sünnet anlamının dışında kalır.
Sünnet’in, Hadis İlmi’ndeki anlamı ise, Hz. Peygamberin (Allah’ın selâmı üzerine olsun) sözleri, davranışları ve onaylarıdır. Yani onun yolu ve hayat tarzı, sürekli ve devamlı davranışlarıdır. Bu anlamıyla sünnet terimi, “Allah
Elçisinin Sünneti” anlamına gelen ( سنة رسول الله ) ifadesinin kısaltılmış şeklidir.
Sünnet, Hz. Peygamber’den gelmesi bakımından üçe ayrılır:
1- Kavlî Sünnet ( السنة القولية ): Hz. Peygamber’in sözleridir.
2- Fiilî Sünnet ( السنة الفعلية ): Hz. Peygamber’in filleri ve davranışlarıdır.
3- Takrîrî Sünnet ( السنة التقريرية ): Hz. Peygamber’in huzurunda veya bilgisi dâhilinde olmak şartıyla, sahâbe tarafından söylenen sözleri ve yapılan davranışları onaylaması veya karşı çıkmamasıdır. Bu üçüncü şıkkın sünnet olmasının gerekçesi, Hz. Peygamber’in Allah tarafından kendisine verilen ileriki satırlarda ele alacağımız görevleri gereği, dînî açıdan uygun olmayan ya da Allah’ın yasakladığı söz ve eylemleri onaylamayacağı veya böyle durumlar karşısında sessiz kalmayacağıdır.
Sünnet kavramı Kur’an ile sıkı sıkıya bağlantılı bir kavramdır. Çünkü Hz.
Peygamber kendi hayatında Kur’an’ın bütün emirlerini ve hükümlerini yerine getirmekle ve uygulamakla yükümlüdür. Hayatı da Kur’an hükümlerini birebir uyguladığının tanığıdır. Peygamberimizin eşi Hz. Âişe’ye, “Hz. Peygamber’in ahlâkı nasıldı?” diye sorduklarında, onu en yakından tanıyan kişi olarak “Onun ahlâkı Kur’an’dı” diye cevap vermiştir. Peygamberimiz için yapılan “Yaşayan Kur’an ve Yürüyen Kur’an” gibi nitelemeler bu anlama gelmektedir.
Sünnet kavramının, Hz. Peygamber’e Allah tarafından verilen görevler doğrultusunda değerlendirilmesi gerekir. Kur’an’ın bildirdiğine göre Hz.
Peygamber’in temel görevleri şunlardır:
1- Tebliğ: Allah’tan almış oldukları vahyi eksiksiz olarak insanlara bildirmek anlamına gelir. Bir âyette Yüce Allah şöyle buyurur: “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni insanlara bildir (tebliğ et). Eğer bunu yapmazsan elçiliği yerine getirmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır.” (Mâide, 5/67. Ayrıca bkz: Mâide, 5/92, 99; Âli İmrân, 3/20.)
2- Beyân/Tebyîn: Peygamber’in kendisine indirilen kitabı, ümmetine açıklaması, onları ihtilaf ettikleri konularda aydınlatmasıdır. Bir âyet-i kerîmede Allah, Peygamberine şöyle demektedir: “Sana zikri (Kur’an’ı) insanlara, kendilerine indirileni açıklaman için indirdik.” (Nahl, 16/44.
Ayrıca bkz. Nahl, 64.) Bu âyetlerde geçen açıklama görevi sadece sözlü açıklamaları değil; yaşayarak, örnek olarak, Kur’an hükümlerinin toplumda yaşanmasını sağlayarak açığa çıkmasını sağlamayı da kapsar.
Çünkü b-y-n kökünün Arapça’daki temel anlamı açığa çıkmak veya çıkarmaktır.
- Tezkiye ( التزكية ): İnsanların kötü huylardan, günahlardan, kötülüklerden temizlenmesi, arındırılması demektir. Hz. Peygamber’in bu görevi şu âyette dile getirilmektedir: “Ümmîlere (Araplara) içlerinden, kendilerine
Allah’ın âyetlerini okuyan, onları manevî yönden arındıran, kitap ve hikmeti öğreten bir peygamber gönderen odur.” (Cuma, 62/2.)
Bu üç görev birbirinin devamı ve tamamlayıcısı niteliğindedir. Üçünün de en son amacı insanların arındırılmasıdır. Bu da Peygamberin sünnetinin amacının, manevi yönden arınmış bireyler ve onlardan meydana gelen bir toplum oluşturmak olduğu anlamına gelir.
Allah’ın bu görevleri yüklediği Hz. Peygamber, bizim gibi insan olmakla birlikte bizden farklı olarak Allah’tan vahiy yoluyla buyruklar almaktadır.
Dolayısıyla onun bütün söz ve davranışları vahiy yoluyla, Allah’ın kontrolü ve denetimi altındadır. Ayrıca Peygamberler ma’sûm’dur ( المعصوم ). Yani görevleri ile ilgili hata yapmaktan, Allah tarafından korunmuşlardır.
Peygamberlerin bu özelliğine İsmet ( عصمة ) denir. İsmet, bütün Peygamberlerde bulunması gereken beş temel özellikten (sıfat) biridir. Bu özellikleri gereği hata yaptıklarında Allah tarafından uyarılmış ve hatalarından en kısa zamanda dönmeleri ve tövbe etmeleri sağlanmıştır.
Dolayısıyla onların hiçbir hatası devam etmemiş, hatalarıyla ümmetlerine örnek olmamışlardır. Kur’an’da Peygamberlerin erdemli ve seçilmiş insanlar olduğunu belirten çok sayıda âyet mevcuttur. Bu nedenlerle peygamberlere uyanlar Allah’ın hoşnut olduğu bir yola girmiş olurlar. Zaten Allah’ın insanları doğru yola ulaştırmak için seçtiği peygamberlerin hatalarıyla insanları yanlışa düşürmesi düşünülemez. Bu peygamber göndermenin amacına aykırıdır.
Allah, Peygamberimizi normal insanlardan farklı imkân ve yeteneklerle donatıp birtakım görevler yüklemekle kalmamış; manevî yönden arınmaları için Müslümanları da Hz. Peygamber’e karşı örnek almak, ona itaat etmek, onun kararlarına kalplerinde en ufak bir tereddüt duymadan teslim olmakla sorumlu tutmuştur. Bu konularda seçim serbestlikleri olmadığını belirtmiştir.
Müslümanların Hz. Peygamber’e karşı sorumluluklarını ifade eden bazı âyetler şunlardır:
“Kim Peygamber’e itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur” (Nisâ, 4/80.
Ayrıca bkz: Âl-i Imrân, 3/31, Nisâ, 4/13, 69, Nur, 24/52, 63, Ahzab, 33/71.)
“Allah ve Peygamberi bir karar verdiği zaman iman etmiş erkek ve kadının aykırı hareket etme seçeneği yoktur.” (Ahzâb,33/36.)
“Rabbinin hakkı için, onlar aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem yapıp sonra da verdiğin karara içlerinde hiçbir darlık duymadan tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar.” (Nisâ,4/65. Ayrıca bkz: Nisa,4/59.)
“Allah’a ve Ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah’ı çok zikredenler için
Allah elçisinde güzel örnek vardır.” (Ahzab,33/21.)
Hz. Peygamber’in bütün eylemlerinin sünnet olup olmadığı, her eylemine uymamız gerekip gerekmediği çok önemli bir konudur. Bazı âlimler, Hz.
Peygamber’in sadece dînî konulardaki söz ve davranışlarını sünnet sayıp, din dışı konulardakileri sünnet saymama eğilimindedirler. Bu görüş değişik açılardan sorunludur.
Her şeyden önce, hayatı din içi ve din dışı diye kesin sınırlarla net olarak ayırmak mümkün değildir. Dinin buyrukları öte dünyaya değil bu dünyaya yöneliktir. Din, dünya hakkında da düzenlemeler getirir. Örneğin İslam Dini; yemek, içmek, uyumak, giyinmek, barınmak gibi insanların en doğal eylemleri ile ilgili olarak çok sayıda düzenleme koymuştur. İnsanın gündelik hayatındaki her alan dinle de ilişkilidir. Bundan da öte din insanların anlam dünyalarını, kafa yapılarını, hayata ve olaylara bakış açılarını değiştirir ve şekillendirir. Bu yüzden din, hayatın her alanındaki davranışların içine sızar ve siner. Din, dindar bir kişinin bütün davranışlarının arkasındaki en temel etkenlerdendir. Davranışlarımızdaki niyetlerimiz ve amaçlarımız bile dinin düzenlediği alana girer. Müslüman her davranışını Allah’ın hoşnutluğunu kazanma amacıyla yapmalıdır. Din en temelde, dünya hayatının din ekseninde yaşanması için vardır.
Din dünya ayırımında sınırların nereden çizileceği meselesi de problemlidir.
Dinin sınırlarını daraltmak dinin dünyevîleşmesine, hayatın merkezinden kenara itilmesine, hayatı düzenleme özelliğini yitirmesine, bireysel bir tatmin aracı haline dönüşmesine yol açabilir. Dinin alanının çok genişletilmesi ise hayatı dine indirgemek gibi bir sonuç doğurabilir. Oysa din bazı alanlarda düzenleme getirmemiş, o alanlardaki düzenlemeyi insanlara bırakmıştır. Bu alan fıkıhta mübah kavramıyla ifade edilir. Mübah alanı dine ters düşmeme şartıyla insan aklı, bilgisi ve uzlaşısıyla düzenlenir. Bu alanı da din alanı içine sokmaya çalışmak din koyucunun amacına terstir. Şu hâlde hayatı, dînî olan-dînî olmayan şeklinde ayırmak problemli olduğu gibi, din alanının sınırlarını çizmede de aşırılıklara düşme tehlikesi vardır. Ayrıca din alanına girsin girmesin Hz. Peygamber’in bütün davranışları, vahiy sayesinde Allah tarafından eğitilmiş mükemmel bir insanın, en yüce değerler doğrultusunda pratiğe aktarılmış örnek davranışlarıdır. Bu davranışların arkasındaki anlam dünyası, hayat anlayışı, kulluk bilinci, herkesi kuşatan evrensel değerler ve yüce niyetleri anlayıp fark edebilirsek, Hz. Peygamber’in bütün eylem ve davranışlarının insanlık için en güzel örnekler olduğunu görürüz. Dolayısıyla Hz. Peygamber’in sünnetini hayatın bütün alanlarında mümkün olduğunca rehber edinmeye çalışmak her şeyden önce Müslümanların kendi yararınadır.
Bununla birlikte Hz. Peygamber’in sünnetlerinin yaptırım gücü ve bağlayıcılığı kişilere ve ortama göre değişebilir. Örneğin Peygamberimizin devlet başkanı olarak yaptıkları herkesi değil sadece idarecileri bağlar. Savaş halinde, barış durumunun sünnetleri uygulanmaz. Sünnetlerin bağlayıcılığı konusunu belirlemek fıkıh ilminin alanına girer. Sünnet terimi, “Hz. Peygamberin sünneti” anlamı yanında, “İlk Müslüman nesillerin âlimlerinin sözleri, davranışları ve hayat tarzları” anlamında da kullanılmıştır. Müslüman âlimlerin çoğunluğu, İslam geleneğinin kurucuları ve geliştiricileri olan ilk üç neslin, sonrakilere örnek teşkil ettiği görüşündedirler. Çünkü Hz. Peygamber “Ümmetimin en hayırlısı benim dönemimde (yaşayanlardır.) Sonra sırasıyla bunları takip edenler, daha sonra da onları takip edenler gelir” buyurmuşlardır (Buhârî, “Fedâiluashâbi’n-nebiyy”, 1).
Bu anlamıyla sünnet, İslam toplumunun hayat tarzı ve geleneği mânâsına gelir. Çünkü Hz. Peygamber, Kur’an’ın buyruklarını sadece kendisi yaşamakla görevli değil, evrensel davetinin kendinden sonra devam ettirilebilmesi için Kur’an hükümleri doğrultusunda yaşayan, hakkaniyeti ayakta tutacak, iyiliklere destek olup kötülüklerle mücadele edecek bir toplum oluşturmakla da bizzat Allah tarafından görevlendirilmişti.
(Örneğin bkz: Âli Imran, 3/110.) O nedenle sünnetin, yani Hz. Peygamberin inşa ettiği hayat tarzının, kendisinin öbür âleme göç etmesinden sonra da bireysel ve toplumsal alanda varlığını sürdürmesi gerekiyordu. Bu yüzden hadis âlimleri Hz. Peygamber’in sünnetini kayda geçirirken, mevkuf hadis denilen sahâbenin söz ve uygulamaları ile maktû‘ hadis denilen tâbiûn âlimlerinin söz ve uygulamalarını da hadis kitaplarına almışlardır.[1]
[1] Hadis Tarihi ve usulü-A. Ö. F. İlahiyat Ön Lisans- Hadis bahsi